ยลเสน่ห์ "9 ย่านวัฒนธรรมลำปาง" มรดกทรงคุณค่า พลิกโฉมเมืองรองสู่เศรษฐกิจสร้างสรรค์

20 กันยายน 2569 ผลการศึกษาโครงการวิจัย เรื่อง "การพัฒนาเมืองแห่งทุนวัฒนธรรมที่ยั่งยืนและเครือข่ายย่านวัฒนธรรมชุมชน" ทั้งในระยะที่ 1 และระยะที่ 2 ซึ่งได้ทำการสำรวจและรวบรวมข้อมูลเชิงลึกในพื้นที่จังหวัดลำปาง จนนำมาสู่การทำความรู้จัก "9 ย่านวัฒนธรรมชุมชน" ที่เปี่ยมไปด้วยร่องรอยทางประวัติศาสตร์ อัตลักษณ์ทางชาติพันธุ์ และวิถีชีวิตที่ถูกส่งต่อจากรุ่นสู่รุ่น ซึ่งล้วนเป็น "ต้นทุน" สำคัญในการต่อยอดเศรษฐกิจสร้างสรรค์ของท้องถิ่น

 

🔵สำหรับ 9 ย่านวัฒนธรรมชุมชน จังหวัดลำปาง ประกอบด้วยรายละเอียดที่น่าสนใจ ดังนี้

 

 

 

1. ย่านท่ามะโอ ในอดีตคือเส้นทางการค้าทางน้ำที่สำคัญ โดยในสมัยรัชกาลที่ 5 บริษัท หลุยส์ ที. เลียวโนเวนส์ ได้เข้ามาทำธุรกิจค้าไม้ในย่านนี้ ส่งผลให้เกิดการก่อตัวของชุมชนชนชาติผสม ทั้งอังกฤษ พม่า ไทใหญ่ จีน ขมุ และไทลื้อ พื้นที่แห่งนี้จึงกลายเป็นศูนย์กลางธุรกิจค้าไม้ที่เฟื่องฟู และโดดเด่นด้วยสถาปัตยกรรมอาคารสไตล์โคโลเนียลที่ยังคงหลงเหลือให้เห็นในปัจจุบัน

 

2. ย่านสบตุ๋ย ศูนย์กลางการค้าทางรถไฟที่เติบโตมาพร้อมกับพัฒนาการด้านคมนาคม เริ่มต้นจากการเป็นตลาดแบกะดินในปี พ.ศ. 2453 เมื่อรถไฟสายเหนือมาถึง ได้ดึงดูดชุมชนชาวจีนให้อพยพมาตั้งรกรากตามแนวทางรถไฟ ก่อเกิดเป็นตลาด "กาดตองตึง" ก่อนจะพัฒนามาเป็น "ตลาดรัตน" หรือที่ชาวบ้านรู้จักกันในชื่อ "กาดเก๊าจาว"

 

3. ย่านกาดกองต้า อดีตศูนย์กลางการค้าทางน้ำและป่าไม้ที่สำคัญ เป็นทั้งท่าจอดเรือขนถ่ายสินค้าและท่าล่องซุง การเข้ามาตั้งสำนักงานของบริษัทป่าไม้ต่างชาติทำให้เกิดชุมชนพหุชาติพันธุ์ (จีน พม่า ไทใหญ่ ฝรั่ง ไทลื้อ และขมุ) อาศัยอยู่ร่วมกัน แม้เศรษฐกิจย่านนี้จะซบเซาลงในช่วงสงครามโลกครั้งที่ 2 จากการเข้ายึดพื้นที่ของกองทัพญี่ปุ่น แต่ปัจจุบันกาดกองต้าได้ฟื้นคืนชีพกลับมาคึกคักอีกครั้งในฐานะ "ถนนคนเดิน" ทุกเย็นวันเสาร์และอาทิตย์

 

4. ย่านหนองกระทิง พื้นที่ตลาดวัฒนธรรมร่วมสมัยที่เกิดจากการปรับตัวและฟื้นฟูชุมชน โดยนำพื้นที่สวนสาธารณะเดิมของสุขาภิบาลบ่อแฮ้ว มาพัฒนาเป็น "กาดนั่งก้อม" ในปี 2565 (ยุคหลังโควิด-19) ซึ่งเป็นความสำเร็จจากโครงการฟื้นฟูวัฒนธรรมที่ขับเคลื่อนโดยองค์การบริหารส่วนจังหวัด (อบจ.) ลำปาง ร่วมกับงานวิจัยจากมหาวิทยาลัยศิลปากร

 

5. ย่านไทลื้อ กลุ่มชุมชนชาติพันธุ์ไทลื้อที่ยังคงรักษาวัฒนธรรมดั้งเดิมไว้อย่างเหนียวแน่น มีประวัติศาสตร์จากการถูกกวาดต้อนมาจากเมืองยอง (สิบสองปันนา) ในอดีต ก่อนจะมาตั้งถิ่นฐานเป็น 5 หมู่บ้าน ได้แก่ บ้านกล้วยหลวง บ้านกล้วยแพะ บ้านกล้วยหัวฝาย บ้านกล้วยกลาง และบ้านกล้วยม่วง ซึ่งแต่ละหมู่บ้านต่างมีตำนานการตั้งถิ่นฐานและเสน่ห์เฉพาะตัว

 

6. ย่านเซรามิกท่าผา พื้นที่อุตสาหกรรมเซรามิกที่ต่อยอดมาจากวัฒนธรรมพื้นบ้าน ตั้งอยู่บริเวณชุมชนโบราณ 5 หมู่บ้านริมแม่น้ำวัง (บ้านนาเวียง-สบตาล บ้านท่าช้าง บ้านศาลาหม้อ บ้านศาลาบัวบก และบ้านศาลาเม็ง) ซึ่งเป็นส่วนหนึ่งของ "นาพระธาตุลำปางหลวง" มากว่า 300 ปี ชุมชนแห่งนี้เป็นแหล่งเตาเผาโบราณ "ขุมดินหม้อ" ที่มีร่องรอยทางประวัติศาสตร์ยาวนานตั้งแต่พุทธศตวรรษที่ 23

 

7. ย่านน้ำโจ้ ตั้งอยู่ในพื้นที่ อ.แม่ทะ เป็นชุมชนเกษตรและหัตถกรรมเฉพาะทาง ชาวบ้านมีเชื้อสายไทลื้อผสมพื้นเมือง มีความเชื่อที่ผูกพันกับการนับถือธรรมชาติและแหล่งน้ำ โดดเด่นด้านศิลปหัตถกรรมหลากหลายแขนง ทั้งช่างตีมีด กลุ่มทอผ้า งานจักสาน รวมถึงเป็นแหล่งเกษตรกรและผู้ผลิตซีอิ๊วคุณภาพ

 

8. ย่านเมืองมาย ตั้งอยู่ในพื้นที่ อ.แจ้ห่ม มีชื่อเดิมว่า "บ้านไผ่" ตามความอุดมสมบูรณ์ของป่าไผ่ในพื้นที่ ปัจจุบันเป็นย่านชุมชนหัตถกรรมที่เลื่องชื่อด้านการจักสาน "กล่องข้าว" ซึ่งถือเป็นอัตลักษณ์ของเมืองมาย วิถีชีวิตของชุมชนแห่งนี้ยังคงพึ่งพิงธรรมชาติตามฤดูกาล ยึดถือพิธีกรรมเกษตรตามปฏิทินล้านนา และมีความศรัทธาอย่างแรงกล้าต่อสิ่งศักดิ์สิทธิ์ในป่าเขา

9. ย่านผาปัง ตั้งอยู่ในพื้นที่ อ.แม่พริก เป็นชุมชนที่ประสบความสำเร็จในการเป็นต้นแบบเศรษฐกิจพอเพียงภายใต้ชื่อ "ผาปังโมเดล" จากจุดเริ่มต้นที่เป็นเพียงชุมชนเกษตรและกลุ่มแรงงานสร้างเขื่อน ได้พัฒนาศักยภาพสู่การเป็นวิสาหกิจชุมชนที่เข้มแข็ง โดดเด่นด้วยผ้าทอพื้นเมืองผาปัง (ลายขิด-ลายเกล็ดเต่า) งานจักสานและผลิตภัณฑ์จากไผ่แบบครบวงจร รวมถึงอาหารพื้นบ้านที่มีเอกลักษณ์

 

🔵ก้าวต่อไปสู่ "เมืองเศรษฐกิจสร้างสรรค์"

 

การค้นพบและจัดทำระบบข้อมูลเชิงลึกของย่านวัฒนธรรมทั้ง 9 แห่งนี้ เป็นส่วนหนึ่งของการขับเคลื่อน โครงการวิจัยเรื่อง "การบริหารจัดการสื่อวัฒนธรรมชุมชนเพื่อยกระดับเมืองรองสู่เมืองเศรษฐกิจสร้างสรรค์"

 

โครงการดังกล่าวนำทีมขับเคลื่อนโดย ดร.ธนภณ วัฒนกุล ประธานคณะกรรมการส่งเสริมแผนงานเป้าหมายสำคัญ (Promoting Committee : PC) และ ดร.ถวิลวดี บุรีกุล ผู้อำนวยการแผนงานเชิงกลยุทธ์การนำงานวิจัยและนวัตกรรมไปใช้ประโยชน์และเป้าหมายสำคัญตามยุทธศาสตร์ ววน. (PD) ภายใต้แผนงานเป้าหมายสำคัญเรื่อง “ยกระดับเมืองรองสู่เมืองเศรษฐกิจวัฒนธรรม”

ทั้งนี้ ได้รับการสนับสนุนหลักจาก กระทรวงการอุดมศึกษา วิทยาศาสตร์ วิจัยและนวัตกรรม (อว.), กองทุนส่งเสริมวิทยาศาสตร์ วิจัยและนวัตกรรม (กองทุน ววน.), สำนักงานเร่งรัดการวิจัยและนวัตกรรมเพื่อเพิ่มความสามารถการแข่งขันและการพัฒนาพื้นที่ (องค์การมหาชน) (รวพ.) และหน่วยบริหารจัดการทุนด้านการพัฒนาพื้นที่ (บพท.) โดยมี มูลนิธิสื่อสานพลังชุมชน เป็นผู้ดำเนินงานหลักในพื้นที่

 

การผลักดันข้อมูลงานวิจัยสู่การปฏิบัติจริงในพื้นที่จังหวัดลำปางครั้งนี้ สะท้อนให้เห็นถึงวิสัยทัศน์ที่มุ่งเน้นให้ชุมชนเติบโตจากรากฐานของตนเอง สอดคล้องกับเจตนารมณ์สำคัญของการขับเคลื่อนที่ว่า...

“ทุนทางวัฒนธรรมชุมชน = ทุนชาติ” “ทุนวัฒนธรรม สร้างชาติ”

 

 

 

 

 

 

ภาพและข้อมูลจาก thailandvillageacademy