อย่างไรก็ตาม สิ่งที่ผิดหวังที่สุดคือความล้มเหลวในการนำเสนอแนวทางแก้ไขกฎหมายที่เกี่ยวข้อง โดยในการประชุมคณะกรรมการ ธปท. ครั้งแรกเมื่อเดือน มิ.ย. 2568 ได้มีมติให้ผู้บริหาร ธปท.ศึกษาและเสนอประเด็นที่จำเป็นต้องแก้ไข แต่หลังจากผ่านไป 1 ปี 6 เดือน กลับมีข้อเสนอแก้ไขเพียงมาตราเดียวในกฎหมายธุรกิจสถาบันการเงินเท่านั้น
ดร.สมชัย ตั้งข้อสังเกตว่า ตั้งแต่การเสนอวาระดังกล่าวเมื่อปีที่ผ่านมา เริ่มรู้สึกถึงกระแสต่อต้านและกำแพงต่อการแก้ไขกฎหมายจาก ผู้บริหารธปท. แต่ยังเฝ้ารอผลการศึกษามานานกว่าปีครึ่ง ก่อนจะพบว่าผลลัพธ์เป็นไปตามที่กังวล
คือไม่มีการเสนอแก้ไขกฎหมายในประเด็นสำคัญอื่น ทั้งที่ยังมีอีกหลายเรื่องที่ควรปรับปรุง ทั้งกฎหมาย ธปท. และกฎหมายธุรกิจสถาบันการเงิน
สิ่งที่ควรดำเนินการตั้งแต่ต้น คือการตั้งคณะทำงานที่มีองค์ประกอบจากหน่วยงานภายนอก เช่น กระทรวงการคลัง สำนักงานคณะกรรมการกฤษฎีกา และสภาพัฒนาการเศรษฐกิจและสังคมแห่งชาติ เข้ามาร่วมกับผู้บริหาร ธปท. เพื่อศึกษาและรวบรวมประเด็นจากผู้มีส่วนได้ส่วนเสีย พร้อมจัดทำทั้งเหตุผลสนับสนุนและเหตุผลคัดค้านในแต่ละประเด็น ก่อนเสนอให้คณะกรรมการ ธปท.พิจารณาอย่างรอบด้าน
แต่กระบวนการที่เกิดขึ้นกลับเป็นการตั้งคณะทำงานจาก ผู้บริหาร ธปท. เอง ประชุมและพิจารณากันเอง ก่อนสรุปว่าไม่มีความจำเป็นต้องแก้ไขกฎหมาย ยกเว้นเพียงมาตราเดียวในกฎหมายธุรกิจสถาบันการเงิน โดย ดร.สมชัย ยังกล่าวถึงคำพูดของผู้นำ ธปท. ที่กังวลว่าหากเสนอแก้ไขกฎหมาย ธปท.ไปแล้วจะถูกฝ่ายการเมืองโจมตีอย่างหนัก โดยมองว่าเป็นทัศนคติที่ไม่เชื่อมั่นในระบบรัฐสภา และเป็นความล้มเหลวของ ธปท.ที่อาจสร้างความเสียหายต่อเศรษฐกิจการเงินของประเทศ
สำหรับบทบาทของประธานกรรมการ ธปท. แม้จะไม่มีอำนาจกำหนดนโยบายในคณะกรรมการนโยบาย 3 ชุด ซึ่งมีผู้ว่าการ ธปท.เป็นประธาน ได้แก่ คณะกรรมการนโยบายการเงิน คณะกรรมการนโยบายสถาบันการเงิน และคณะกรรมการพัฒนาระบบชำระเงิน
แต่ยังใช้สิทธิในการให้ความเห็น วิพากษ์ และเสนอแนะแนวทางดำเนินนโยบายในฐานะนักคิดและประชาชนคนหนึ่ง แม้คณะกรรมการนโยบายทั้ง 3 ชุดจะไม่จำเป็นต้องดำเนินการตามข้อเสนอแนะดังกล่าวก็ตาม
จี้ ธปท.เร่งแก้สินเชื่อเอสเอ็มอีติดลบ 17 ไตรมาส
อีกประเด็นที่ ดร.สมชัย ให้ความสำคัญและหยิบย้ำในการประชุมคณะกรรมการ ธปท.มาอย่างต่อเนื่องตั้งแต่ปีที่ผ่านมา คือปัญหา สินเชื่อเอสเอ็มอีของธนาคารพาณิชย์ ที่หดตัวติดลบต่อเนื่องเกือบ 17 ไตรมาส ซึ่งถือเป็นสถิติด้านลบที่ประเทศไทยเป็นประเทศเดียวในอาเซียนที่เผชิญสถานการณ์ดังกล่าว
ที่ผ่านมาได้สอบถาม ผู้บริหาร ธปท. ถึงแนวทางช่วยเหลือและความรับผิดชอบของ ธปท.ต่อปัญหานี้ โดยได้รับคำตอบว่ามีมาตรการดำเนินการอยู่แล้ว อาทิ Your Data หรือ Open Data, Data Bureau, SME Credit Portal, SME Credit Boost และ SME Secure+ แต่ในส่วนของ Your Data, Open Data, Data Bureau และ SME Credit Portal ยังไม่เกิดขึ้น ขณะที่เอสเอ็มอียังคงทยอยล้มหายไปทุกวัน
ส่วนมาตรการ SME Credit Boost และ SME Secure+ ที่ดำเนินการแล้ว ถือเป็นเครื่องมือที่ตรงกับอุปสรรคในการปล่อยสินเชื่อ แต่ยอดสินเชื่อภายใต้โครงการเพียงอย่างเดียวยังไม่เพียงพอที่จะยืนยันว่าแก้ปัญหาสินเชื่อเอสเอ็มอีหดตัวได้แล้ว เพราะมาตรการเหล่านี้เป็นเพียงสิ่งจำเป็น (Necessary Measure) แต่ยังไม่ใช่มาตรการที่เพียงพอ (Sufficient Measure)
ดร.สมชัย กล่าวว่า การแก้ปัญหาเอสเอ็มอี เข้าไม่ถึงสินเชื่อไม่สามารถดำเนินการโดย ธปท.เพียงหน่วยงานเดียว แต่ต้องอาศัยความร่วมมือจากทุกภาคส่วน ทั้งกระทรวงการคลัง กระทรวงอุตสาหกรรม กระทรวงพาณิชย์ ธปท.ธนาคารพาณิชย์ สถาบันการเงินเฉพาะกิจ บรรษัทประกันสินเชื่ออุตสาหกรรมขนาดย่อม (บสย.)สำนักงานส่งเสริมวิสาหกิจขนาดกลางและขนาดย่อม กรมพัฒนาธุรกิจการค้าสำนักงาน ก.ล.ต. และตลาดหลักทรัพย์ฯ
ทั้งนี้ ยอมรับว่าธนาคารไม่ปล่อยสินเชื่อให้เอสเอ็มอีเนื่องจากมีความเสี่ยงสูง มีต้นทุนความเสี่ยงด้านเครดิต (Credit Cost) สูง
ขณะที่เอสเอ็มอีไทย ยังมีปัญหาด้านประสิทธิภาพและขาดข้อมูลที่ธนาคารจำเป็นต้องใช้ประกอบการพิจารณาสินเชื่อ แต่ได้ตั้งข้อสังเกตต่อผู้บริหาร ธปท.หลายครั้งว่า การที่ธนาคารพาณิชย์ไม่ปล่อยสินเชื่อให้เอสเอ็มอี อาจไม่ได้เกิดจากความเสี่ยงที่แท้จริงทั้งหมด แต่อาจเป็นเพราะธนาคารเข้มงวดเกินกว่าระดับความเสี่ยง หรือเป็นผลจากนโยบายภายในของธนาคารเอง
ตัวอย่างเช่น การกำหนดนโยบายไม่ปล่อยสินเชื่อให้เอสเอ็มอีบางกลุ่มหรือบางอุตสาหกรรม ทั้งที่ภายในกลุ่มดังกล่าวยังมีธุรกิจที่มีศักยภาพ หรือการยืดระยะเวลาพิจารณาสินเชื่อและกำหนดเงื่อนไขมากเกินความจำเป็น จนสุดท้ายไม่สามารถอนุมัติสินเชื่อได้ ขณะที่ผู้ประกอบการที่ผ่านการอนุมัติกลับต้องจ่ายดอกเบี้ยสูงกว่าความเสี่ยงของกิจการ เมื่อเทียบกับธุรกิจขนาดใหญ่ที่ได้รับอัตราดอกเบี้ยต่ำมากและต่ำกว่าความเสี่ยงที่ควรจะเป็น
ดร.สมชัย มองว่าเป็นการทำกำไรเกินควรของธนาคารพาณิชย์จากเอสเอ็มอี และเป็นการเกื้อกูลหรืออุดหนุนธุรกิจขนาดใหญ่ โดยธนาคารพาณิชย์ไทยส่วนใหญ่ใช้เงินฝากไปปล่อยสินเชื่อให้ธุรกิจขนาดใหญ่เป็นหลัก
รวมถึงลงทุนในพันธบัตรและตราสารทุน เมื่อมีสภาพคล่องเหลือก็แสวงหารายได้จากตลาด Repo ของ ธปท. พร้อมตั้งข้อสังเกตว่า ธปท.ควรเพิ่มต้นทุนหรือกำหนดต้นทุนให้กับธนาคารพาณิชย์ที่แสวงหารายได้ผ่านตลาด Repo ของ ธปท.ด้วย
ชี้ผลวิจัยยืนยันปัญหาจัดสรรทุนผิดที่ จี้แบงก์ทบทวนปล่อยกู้
ดร.สมชัย กล่าวว่า ข้อสังเกตดังกล่าวมีหลักฐานเชิงประจักษ์จากงานวิจัยของสถาบันวิจัยเศรษฐกิจป๋วย อึ๊งภากรณ์ เรื่อง “Misallocation: โจทย์ใหญ่ภาคการเงินในการเพิ่มศักยภาพเศรษฐกิจไทย” เผยแพร่เมื่อวันที่ 21 ส.ค. 2569 ซึ่งพบว่ากลไกสินเชื่อของธนาคารพาณิชย์ไทยมีส่วนสำคัญต่อการจัดสรรทรัพยากรทางการเงินที่ไม่มีประสิทธิภาพ
แม้ระบบธนาคารพาณิชย์จะมีกำไรอยู่ในระดับสูง แต่ความมั่งคั่งดังกล่าวไม่ได้กระจายไปสู่ภาคเศรษฐกิจจริงอย่างมีประสิทธิภาพ จึงจำเป็นต้องทบทวนคุณภาพการจัดสรรสินเชื่อ เพื่อให้เงินทุนไปสนับสนุนธุรกิจที่สามารถนำไปสร้างรายได้และยกระดับผลิตภาพได้อย่างเหมาะสม
จากผลการศึกษา เห็นว่าข้อบกพร่องของกลไกจัดสรรสินเชื่อและการกำหนดอัตราดอกเบี้ยของธนาคารพาณิชย์เป็นปัจจัยสำคัญที่มีส่วนทำให้ปัญหาการจัดสรรเงินทุนผิดที่เกิดขึ้นและดำรงอยู่ โดยเฉพาะเอสเอ็มอีที่มีศักยภาพแต่ยังเข้าไม่ถึงแหล่งเงินทุน
ผลการศึกษาพบว่า แม้จำกัดการพิจารณาเฉพาะกิจการที่มีประสิทธิภาพสูงสุด 30% แรก เอสเอ็มอีกลับมีสินเชื่อจากธนาคารพาณิชย์เพียงประมาณ 1 ใน 5 ขณะที่ธุรกิจขนาดใหญ่มีสัดส่วนเข้าถึงสินเชื่อมากกว่า 60% สะท้อนว่าขนาดของกิจการยังมีความสัมพันธ์กับโอกาสเข้าถึงเงินทุน แม้จะเป็นธุรกิจที่ใช้สินทรัพย์ได้อย่างมีประสิทธิภาพสูงเช่นเดียวกัน
เมื่อกิจการที่มีศักยภาพต้องเผชิญข้อจำกัดทางการเงิน ประเทศจึงอาจสูญเสียโอกาสในการลงทุนและการจ้างงานที่ธุรกิจเหล่านี้สามารถสร้างขึ้นได้
โดยคำถามสำคัญที่ธนาคารต้องตอบคือ ระบบประเมินสินเชื่อสามารถมองเห็นความสามารถในการสร้างกระแสเงินสดของผู้ประกอบการได้มากน้อยเพียงใด และมีเงื่อนไขอะไรที่ทำให้ธุรกิจที่ควรได้รับโอกาสยังเข้าถึงเงินทุนได้ยาก
ส่วนประเด็นอัตราดอกเบี้ยที่แตกต่างกัน ยังจำเป็นต้องตรวจสอบว่าการกำหนดราคาสินเชื่อสะท้อนความเสี่ยงและต้นทุนที่แท้จริงครบถ้วนหรือไม่ แม้ส่วนต่างที่แบบจำลองอธิบายไม่ได้จะยังไม่ใช่ข้อยุติว่าธนาคารคิดดอกเบี้ยไม่เป็นธรรมทั้งหมด แต่เป็นเหตุผลที่ต้องตรวจสอบและหาคำอธิบายให้ชัดเจน
ดร.สมชัย ย้ำว่า ธนาคารพาณิชย์จำเป็นต้องทบทวนบทบาทของตนเองอย่างจริงจัง โดยเฉพาะการเปิดโอกาสให้เอสเอ็มอีที่มีศักยภาพเข้าถึงเงินทุน ขณะที่การแก้ปัญหาต้องทำให้กิจการได้รับการประเมินอย่างเหมาะสม ควบคู่กับการดูแลคุณภาพสินเชื่อและเงินฝากของประชาชน
เสนอ ธปท.ใช้ไม้แข็งกำกับแบงก์ ตรวจสอบปฏิเสธสินเชื่อ
ดร.สมชัย กล่าวว่า เมื่อสินเชื่อเอสเอ็มอีหดตัวต่อเนื่องเกือบ 17 ไตรมาส จึงตั้งคำถามว่า ธปท.มีเครื่องมืออื่นอีกหรือไม่ที่จะช่วยแก้ปัญหาในส่วนที่รับผิดชอบ โดยมองว่าเครื่องมือสำคัญที่ ธปท.มีอยู่แล้ว คืออำนาจกำกับและตรวจสอบสถาบันการเงิน ซึ่งควรนำมาใช้ให้เข้มข้นมากขึ้น
ที่ผ่านมาเห็นว่า ธปท.ยังเกรงใจธนาคารพาณิชย์มากเกินไป ทั้งที่มีปัญหาเชิงประจักษ์เกิดขึ้นและควรเร่งดำเนินการแก้ไข จึงควรใช้เครื่องมือกำกับตรวจสอบความผิดปกติในการปล่อยสินเชื่อเอสเอ็มอีของธนาคารพาณิชย์
เช่น การสุ่มตรวจกรณีปฏิเสธสินเชื่อเอสเอ็มอีของธนาคารที่มีอัตราการปฏิเสธสูงผิดปกติ ว่าดำเนินการตามมาตรฐานทางการเงินและการธนาคารหรือไม่
ทั้งนี้ ยังมีมาตรการกำกับและตรวจสอบอื่นๆ ที่ ธปท.สามารถดำเนินการได้ แต่เลือกที่จะไม่ทำ ซึ่ง ธปท.ทราบดีที่สุด โดยส่วนตัวมองว่า ธปท.ให้การดูแลธนาคารพาณิชย์มากเกินควร ทั้งที่ควรเข้มงวดกับการทำหน้าที่ผู้กำกับดูแลมากกว่านี้
ให้คะแนน ‘วิทัย’ ผ่าน
สำหรับการประเมินผลงานผู้ว่าการ ธปท.คนปัจจุบัน นายวิทัย รัตนากร นั้น ดร.สมชัย ระบุว่า ส่วนตัวยังให้ผ่าน โดยเห็นว่าผู้ว่าการ ธปท.คนปัจจุบันมีแนวคิดการทำงานแตกต่างจากผู้ว่าการคนก่อนๆให้ความสนใจอัตราการขยายตัวทางเศรษฐกิจและตัวเลขเศรษฐกิจมหภาคมากขึ้น แต่ยังยึดมั่นในภารกิจหลักของ ธปท. คือการรักษาเสถียรภาพเศรษฐกิจ
นอกจากนี้ ยังมีการสื่อสารที่ชัดเจนและเข้าถึงผู้มีส่วนได้ส่วนเสียได้ทั่วถึงมากขึ้น สามารถนำเสนอภาพปัญหาเศรษฐกิจที่ต้องเร่งแก้ไข รวมถึงออกมาตรการเฉพาะจุดเพื่อจัดการปัญหาหนี้ สินเชื่อเอสเอ็มอี และเงินเทา
อย่างไรก็ตาม สิ่งที่ผู้ว่าการธปท.ยังขาดและควรกล้าดำเนินการ แม้จะมีโอกาสล้มเหลว ได้แก่ การเสนอแนวทางแก้ไขกฎหมายที่ ธปท.รับผิดชอบ การจัดการ และจัดระเบียบธนาคารพาณิชย์ในส่วนที่เกี่ยวข้องกับสินเชื่อเอสเอ็มอี ตลอดจนการจัดลำดับความสำคัญของปัญหาที่ควรแก้ไข โดยเฉพาะเรื่องที่ ธปท.มีเครื่องมือของตัวเองอยู่แล้ว
อีกทั้งยังมีมาตรการบางส่วนที่ขาดประสิทธิผล (Effectiveness) ทั้ง SME Credit Boost, SME Secure+ และมาตรการแก้ปัญหาเงินเทา ซึ่งอาจไม่สามารถแก้ปัญหาได้ทั้งหมด หรือช่วยลดปัญหาได้เพียงบางส่วน เนื่องจากผู้ที่ต้องการกระทำความผิดสามารถหลีกเลี่ยงและเปลี่ยนรูปแบบพฤติกรรมได้ง่าย โดยเฉพาะมาตรการที่กำหนดเกณฑ์เป็นมูลค่า ตัวเงิน หรือตัวเลข
ตั้งข้อสังเกตตัวเลขถอนเงินสดลด 57% ไม่เท่ากับเงินเทาลด
ทั้งนี้ ยังตั้งข้อสังเกตต่อผลการดำเนินมาตรการแก้ปัญหาเงินเทาของ ธปท. ที่ผู้ว่าการธปท.เคยนำเสนอว่า มูลค่าการถอนเงินสดภายใต้มาตรการลดลงกว่า 57% และธุรกรรมถอนทองคำจริงลดลงกว่า 85% เมื่อเทียบกับเดือนม.ค. 2569 ตามแถลงเมื่อวันที่ 29 ต.ค.
โดยตั้งคำถามว่า ตัวเลขที่ลดลงดังกล่าวอาจเป็นเพียงธุรกรรมที่อยู่ภายใต้เกณฑ์ขั้นต่ำที่ ธปท.กำหนด ขณะที่ธุรกรรมเงินสดและทองคำที่มีมูลค่าต่ำกว่าเกณฑ์อาจเพิ่มขึ้นเพื่อหลีกเลี่ยงการรายงานหรือไม่
ทั้งนี้ พฤติกรรมดังกล่าวเรียกว่า Structuring หรือการแบ่งธุรกรรมเพื่อหลีกเลี่ยงเกณฑ์รายงาน ซึ่งมีหลักฐานว่าเกิดขึ้นจริงในระบบการเงิน โดยสำนักงานป้องกันและปราบปรามการฟอกเงิน (ปปง.) เคยรายงานกรณีการแบ่งฝากและถอนเงินให้แต่ละรายการมีมูลค่าต่ำกว่าเกณฑ์ รวมถึงการทำธุรกรรมที่เกี่ยวข้องกันหลายบัญชี
อย่างไรก็ตาม หลักฐานดังกล่าวยืนยันเพียงว่าพฤติกรรมนี้มีอยู่จริง แต่ไม่ได้ยืนยันว่าเป็นสาเหตุที่ทำให้ตัวเลขธุรกรรมลดลง 57% และ 85% ในครั้งนี้ เพราะการลดลงของธุรกรรมที่อยู่เหนือเกณฑ์อาจเกิดจากทั้งการยุติธุรกรรมจริงและการเปลี่ยนรูปแบบธุรกรรม ซึ่งข้อมูลตามคำแถลงยังไม่สามารถแยกสองส่วนนี้ได้
ดังนั้น การที่ยอดธุรกรรมเหนือเกณฑ์ลดลง 57% ไม่ได้หมายความว่ายอดถอนเงินสดทั้งหมดลดลง 57% และไม่ได้หมายความว่าเงินเทาลดลง 57%
เช่นเดียวกับ ตัวเลขธุรกรรมทองคำที่ลดลง 85% ซึ่งควรมีคำชี้แจงเพิ่มเติมว่าคำนวณจากจำนวนรายการ น้ำหนัก หรือมูลค่า และครอบคลุมธุรกรรมกลุ่มใด เนื่องจากข้อมูลในคำแถลงยังมีรายละเอียดไม่เพียงพอสำหรับตรวจสอบประเด็นดังกล่าว
ท้ายที่สุด ดร.สมชัย กล่าวทิ้งท้ายว่า สิ่งที่นำเสนอเป็นประสบการณ์ส่วนหนึ่งจากการทำหน้าที่ประธานกรรมการ ธปท. ในช่วง 1 ปี 6 เดือนที่ผ่านมา และเมื่อครบ 2 ปีของการดำรงตำแหน่ง จะกลับมารายงานความคืบหน้าอีกครั้ง
“วิทัย” ผู้ว่า ธปท. แจงผลงานรอบ 1 ปี
ล่าสุดวันนี้ (15 พ.ย.69) นายวิทัย รัตนากร ผู้ว่าฯ ธปท. โพสต์ข้อความด่วน ว่า “ผมมักพูดเสมอว่า ปัญหาเชิงโครงสร้าง เป็นเรื่องใหญ่ ไม่สามารถแก้ด้วยการออกโครงการใดโครงการเดียว และทำได้ด้วยหน่วยงานใดหน่วยงานเดียว ต้องทำซ้ำๆ ทำไปเรื่อยๆ ถึงจะค่อยๆบรรเทาปัญหาได้ นะครับ แต่ที่สำคัญกว่าคือ เราต้อง “ลงมือทำ” จริงๆ ไม่ใช่แค่วิเคราะห์ปัญหา วิจารณ์คนอื่น หรือออก PR คำสวยหรู นะครับ”
ขอรวมงานที่ทำมาตลอดหนึ่งปีที่ผ่านมา เริ่มตั้งแต่การปรับ Strategic Direction ให้แบงก์ชาติมาประคับประคองเศรษฐกิจมากขึ้น ใช้นโยบายการเงินที่ผ่อนคลาย (ลดดอกเบี้ย 2 ครั้ง) และออก 18 โครงการเพื่อบรรเทาปัญหาเชิงโครงสร้าง 4 เรื่องใหญ่ครับ - แต่เราก็ยังมีงานต้องทำต่ออีกมาก ถึงจะแก้ปัญหาได้เสร็จนะครับ เดี๋ยวจะหาว่า ไม่ทำงานนะๆ #ยื่นมือติดดิน”